Fjármál og sjálfbærni

Ágrip

Stefna íslenskra stjórnvalda er að innleiða hringrásarhagkerfi, sem viðbragð við loftslagsbreytingum og hnignun líffræðilegs fjölbreytileika. Hringrásarhagkerfi byggir á því að draga úr sóun með hönnun sem fyrirbyggir úrgangmyndun og endurnýtingar á hráefni. Þrátt fyrir aukna áherslu í stefnumótun benda rannsóknir til þess að innleiðing hringrásarhagkerfisins sé enn skammt á veg komin. Í þessari rannsókn eru tvær mikilvægar atvinnugreinar á Íslandi sjávarútvegur og byggingariðnaður skoðaðar með hliðsjón af hringrásarhugsun, samanburðurinn hefur það markmið að draga fram mismunandi áherslur og vegferð  og skoða áhrif þess. 

Rannsóknin er eigindleg og byggir á hálf-stöðluðum viðtölum við hagaðila innan hvers geira. Beitt er tilviksrannsóknarsniði þar sem hvor geiri er skilgreindur sem sjálfstætt tilvik. Hvert tilvik er greint með tilliti til innleiðingu á hringrásarviðskiptamódelum, með ítarlegri innan tilviksgreiningu, en að því loknu eru tilvikin borin saman. Greining gagna  byggir á fjölþrepa sjónarhorni og samanburði  með tilliti til þess hvernig skilyrði, stofnanir, stjórnarhættir, reglur og markaðir móta tækifæri til umbreytinga. 

Niðurstöður sýna ólíka vegferð atvinnugreinanna. Í byggingariðnaðinum hafa stjórnvöld og hagaðilar unnið saman og gefinn hefur verið út Vegvísir að vistvænni mannvirkjagerð. Þrátt fyrir það virðist atvinnugreinin að mestu vera föst í mynstri línulegs hagkerfis, meðal annars vegna áhættufælni, kostnaðar, skorts á eftirspurn, innviða sem styðja línulegt kerfi og óskýrs regluverks um hringrásarlausnir. Sjávarútvegurinn hefur á aftur á móti gengið í gegnum víðtæka umbreytingu eftir innleiðingu framseljanlegs fiskveiðikvóta á árunum 1984-1990. Sú breyting hefur mótað nýja hvata- og regluumgjörð sem styður aukna nýtingu sjávarafurða og skapað skilyrði til umbreytinga og hringrásartengdra viðskiptalíkana. Niðurstöður leiða í ljós að viðskiptatækifæri tengd sjálfbærni, ásamt skýrum reglum og hvötum, séu drifkraftar umbreytinga. Jafnframt skiptir máli hvar í kerfinu aðgerðir gripið er til aðgerða. Þegar aðgerðir takmarkast við tæknilega hagræðingu eru breytingar hægari og grynnri, en ef inngrip á sér stað sem endurmótar stofnanir, hvata og undirliggjandi viðmið atvinnugreina.

Takmörkun rannsóknarinnar felst í fjölda viðtala sem takmarkast við afmarkaðan hóp hagaðila sem og séríslenskum aðstæðum.

Hagnýtt framlag rannsóknarinnar felst í greiningarramma sem stjórnvöld geta nýtt sér við að forgangsraða aðgerðum sem hraða innleiðingu hringrásarhagkerfis í íslensku atvinnulífi.

Fræðilegt framlag rannsóknarinnar felst í aukinni þekkingu á umbreytingarannsóknum (transition studies) og innleiðingu hringrásarhagkerfis í tilteknum atvinnugreinum.

Lykilorð: Hringrásarhagkerfi, fjölþrepa sjónarhorn, umbreyting, innleiðing

Ágrip

Tilgangur rannsóknarinnar er að framkvæma empírískan samanburð á raunávöxtun og rekstrarkostnaði séreignasparnaðar á Íslandi á tímabilinu 2019–2025, eftir því hvort vörsluaðili og eignastýring eru í höndum innlendra eða erlendra aðila. Rannsóknin leggur áherslu á að meta raunávöxtun eftir gjöld og verðbólgu og kanna hvort kerfisbundinn munur sé á árangri sparnaðarleiða eftir tegund vörsluaðila.

Rannsóknin byggir á megindlegri, sögulegri greiningu á árlegum gögnum um séreignarsparnað á Íslandi fyrir tímabilið 2019–2025. Gögnin ná til innlendra og erlendra vörsluaðila og fela í sér upplýsingar um nafnávöxtun, rekstrarkostnað, eignasamsetningu og gjaldeyrisáhættu. Raunávöxtun er reiknuð sem nafnávöxtun leiðrétt fyrir verðbólgu og gjöldum. Samanburður er framkvæmdur með lýsandi tölfræði og panel-greiningu til að meta mun á raunávöxtun eftir vörsluaðilum, með leiðréttingu fyrir áhættu og fjárfestingarstefnu eftir því sem gögn leyfa.

Bráðabirgðaniðurstöður benda til þess að rekstrarkostnaður sé að jafnaði hærri hjá erlendum vörsluaðilum, sem hefur neikvæð áhrif á raunávöxtun eftir kostnað. Þótt nafnávöxtun sé í sumum tilfellum hærri hjá erlendum aðilum, dregur kostnaðaruppbygging og gengisáhætta verulega úr raunávöxtunarmuninum. Innlendir vörsluaðilar sýna að jafnaði stöðugri raunávöxtun yfir tímabilið.

Rannsóknin takmarkast af tiltölulega stuttu tímabili, mismunandi gagnsæi í upplýsingagjöf um heildarkostnað og takmörkuðum möguleikum til að leiðrétta fyrir mun í áhættu og fjárfestingaleiðum, sem getur haft áhrif á samanburðarniðurstöður.

Niðurstöðurnar veita sjóðfélögum, lífeyrissjóðum og eftirlitsaðilum mikilvæga innsýn í raunverulegan kostnað og ávöxtun séreignarsparnaðar og styðja upplýsta ákvarðanatöku um val á vörslulausnum.

Rannsóknin leggur fram sögulegt framlag til fræðilegrar umræðu um kostnaðardrifna ávöxtun í lífeyriskerfum með því að veita kerfisbundinn samanburð á raunávöxtun og rekstrarkostnaði innlendra og erlendra vörsluaðila í litlu opnu hagkerfi.

Lykilorð: séreignarsparnaður, raunávöxtun, rekstrarkostnaður, vörsluaðilar

Ágrip

Greinin leitar skýringa á því að söguleg ávöxtun séreignarlífeyrissjóða hefur verið umtalsvert lægri en samtryggingarlífeyrissjóða um langt árabil.

Rannsóknin byggir fyrst og fremst á gögnum úr ársreikningabókum sem FME (SÍ) birtir árlega með upplýsingum um efnahag, ávöxtun o.fl. fyrir lífeyrissjóði. Gögnin eru notuð til að kortleggja annars vegar fjárfestingarstefnu sjóðanna og hins vegar ávöxtun og tengslin þar á milli. Auk þess er horft til þátta eins og kostnaðar. Fyrst og fremst er reynt að greina hvort fjárfestingarstefnan sem slík skýri ávöxtun en einnig hvort framkvæmd hennar virðist hafa verið viðunandi, þ.e. ávöxtun verið nálægt því sem viðmið skiluðu. Viðmið eru hefðbundin í þessum fræðum, þ.e. fyrst og fremst vísitölur af verðbréfamarkaði.

Frumniðurstöður benda til þess að fjárfestingarstefna sé í mörgum tilfellum óviðeigandi fyrir sjóði sem þessa. Sérstaklega stingur í stúf hve mikil áhersla virðist lögð á innlán, sem hafa skilað mjög dapurri ávöxtun.

Takmarkanir felast helst í því að gögnin bjóða ekki að öllu leyti upp á þá sundurliðun eftir eignaflokkum sem æskilegt væri að fyrir lægi. Þá hafa einnig komið fram vandamál vegna breytingar á flokkun eigna yfir tíma og jafnvel villa í gögnum. Verið er að reyna að ná utan um áhrif þessa.

Hagnýtt framlag rannsóknarinnar er verulegt enda um gríðarlega fjármuni að ræða sem mikill akkur væri í því að ávaxta sem best. Í ljósi þess að einstaklingar velja sjóði og jafnvel fjárfestingarstefnu er æskilegt að þeir fái betri upplýsingar til að byggja það val á en kostur hefur verið á til þessa.

Rannsóknin bætir umtalsverðu við þekkingu á íslenska lífeyriskerfinu. Það hefur fyrst og fremst verið skoðað út frá skyldutryggingu og því er gat í þekkingu þegar kemur að þessari hlið kerfisins. 

Lykilorð: Lífeyrir, eignastýring, fjárfestingarstefna

Ágrip

Markmið rannsóknarinnar er að greina þær aðferðir sem notaðar eru við verðlagningu á íslenskum skuldabréfamarkaði og meta kosti þeirra og galla.

Rannsóknin byggir annars vegar á eigindlegum viðtölum við lykilaðila á skuldabréfamarkaði og hins vegar á megindlegri greiningu á algengum verðlagningaraðferðum sem markaðsaðilar beita.

Flestir markaðsaðilar styðjast við vaxtaróf ríkisskuldabréfa sem grunn við verðlagningu. Algengasta aðferðin er línuleg brúun milli meðaltíma, þar sem skuldabréf með sama meðaltíma eru verðlögð með sama hætti. Sýnt er að þegar þessari aðferð er beitt á ólíka flokka skuldabréfa og mikill breytileiki er í vaxtarófinu getur hún leitt til verulegrar skekkju í verðlagningu.

Rannsóknin takmarkast við þá markaðsaðila sem tóku þátt í viðtölunum og endurspeglar því fyrst og fremst þær aðferðir sem þeir nota.

Hagnýtt gildi rannsóknarinnar er að hún veitir yfirsýn yfir algengustu verðlagningaraðferðir á íslenskum skuldabréfamarkaði og greinir við hvaða aðstæður þær eru líklegar til að skila áreiðanlegum niðurstöðum og hvenær varast ber notkun þeirra.

Fræðilegt gildi rannsóknarinnar er einkum að varpa ljósi á við hvaða aðstæður mismunandi verðlagningaraðferðir fyrir skuldabréf eru viðeigandi. 

Lykilorð: Skuldabréf, verðlagning, vaxtaróf, meðaltími

Ágrip

Markmið rannsóknarinnar er að greina aðgang innflytjenda að fjármálaþjónustu á Íslandi til að meta mögulega áhættu á fjárhagslegri útilokun og mögulegri misnotkun. Rýnt er í þætti sem eru gerðir vel og hvað megi bæta.

Stuðst er við gagnasöfnun í tengslum við fjármálaþjónustu og fræðslu á netinu. Einnig voru tekin viðtöl við sex fjármálalstofnanir og 20 pólska innflytjendur. Í framhaldinu voru viðhorf innflytjenda, fjármálastofnanna og þær upplýsingar (eða vöntun á upplýsingum á netinu) dregnar saman. 

Helstu niðurstöður eru að fjármálastofnanir hafa lagt töluverða vinnu í að takmarka áhættu á fjárhagslegri útilokun. Þó eru nokkur atriði sem má bæta. Einnig kom fram að stjórnvöld þurfi að aðstoða við að koma upplýsingum á framfæri.

Þetta er fyrsta rannsókn á Íslandi af þessu tagi. Frekari gagnavinna myndi veita heilstæðari mynd. Rannsókn sem þessi er þó að ákveðnu leyti fræ til að gera betur þannig að takmörkun rannsóknar af þessu tagi væri einnig sú staðreynd að breytur er stöðugt að þróast. 

Þessi rannsókn dregur fram hvaða þætti megi bæta við að gera innflytjendur lífið auðveldara að aðlagast íslensku samfélagi.

Fræðilegt framlag rannsóknarinnar tengist innflytjendamálum og stöðu fjármálaþjónustu. 

Lykilorð: Fjármálaþjónusta, innflytjendur, fjármálalæsi